مقاله صفحه ۱
🔴🔴🔴 #مقاله
تقویم اقلیمی ریحان؛ از باد نیمه مرداد تا سرمای پاییز
نگاهی به دانش بومی، نشانههای طبیعی و واقعیت اقلیمی ریحان در شهرستان خمین
🔶️ پژوهش و تنظیم:
عبدالعلی تقیبیگی
مدیر رسانه تاریخ ریحان
🔸️مقدمه؛
وقتی تقویم را از طبیعت میخواندند
پیش از آنکه دماسنج، ایستگاه هواشناسی و پیشبینیهای ماهوارهای وارد زندگی مردم شود، کشاورزان و روستاییان بسیاری از پدیدههای طبیعی را با مشاهده مداوم طبیعت میشناختند.
مردم قدیم ریحان نیز برای شناخت زمان تغییر فصلها تنها به ماه و روز نگاه نمیکردند؛ بلکه باد، دمای شب، رنگ آسمان، رفتار گیاهان، رسیدن محصولات، وضعیت خاک، ابرها و تغییر محسوس هوای صبحگاهی و شبانه را نشانههایی برای تشخیص زمان میدانستند.
یکی از این باورهای قدیمی چنین بود:
«از نیمه مرداد، باد خنک میوزد و هوا کمکم رو به خنکی میرود.»
این جمله را نباید صرفاً یک پیشگویی ساده درباره دمای هوا دانست. در واقع، این عبارت بخشی از تقویم اقلیمی و دانش بومی مردم ریحان بوده است؛ تقویمی که بر پایه مشاهده چندینساله طبیعت شکل گرفته و نسلبهنسل منتقل شده است.
اما آیا واقعاً از پانزدهم مرداد هوا خنک میشود؟
پاسخ علمی این است:
۱۵ مرداد یک مرز ناگهانی و قطعی برای تغییر دما نیست، اما قرار گرفتن در نیمه دوم تابستان از نظر نجومی و اقلیمی با آغاز روند مشخص کاهش طول روز، کاهش تدریجی انرژی دریافتی خورشید و در ادامه کاهش دمای میانگین، بهویژه دمای شبانه، همراه است.
۱. «نیمه مرداد» در تقویم بومی ریحان چه معنایی داشت؟
برای انسان امروز ممکن است پانزدهم مرداد فقط یک تاریخ در تقویم باشد؛ اما برای کشاورز قدیم، چنین تاریخهایی میتوانستند نقطههای نشانهای در چرخه طبیعت باشند.
در فرهنگ روستایی، مردم معمولاً تغییر فصل را از روز اول رسمی پاییز یا زمستان احساس نمیکردند؛ بلکه فصل جدید را زودتر در رفتار طبیعت میدیدند.
بنابراین وقتی کهن سالان و سالخوردگان ریحان میگفتند:
«از نیمه مرداد باد خنک میآید»
لزومی نداشت منظورشان این باشد که دقیقاً در روز پانزدهم مرداد دمای هوا چند درجه کاهش پیدا میکند.
معنای دقیقتر این باور میتواند چنین باشد:
از حدود نیمه مرداد، نشانههای خروج تدریجی از اوج گرمای تابستان آشکارتر میشود.
این نشانهها ممکن است ابتدا در صبح زود و شبها احساس شوند و سپس در هفتههای بعد به ساعات بیشتری از شبانهروز گسترش پیدا کنند.
۲. چرا مردم ریحان «باد خنک» را نشانه تغییر فصل میدانستند؟
یکی از مهمترین نکات در دانش بومی، توجه مردم به باد بوده است.
دمای هوا تنها عامل تعیینکننده احساس گرما نیست. حرکت هوا میتواند باعث افزایش تبخیر رطوبت از سطح پوست و در نتیجه احساس خنکی شود.
به همین دلیل ممکن است حتی هنگامی که دمای واقعی هوا هنوز بالا است، وزش باد باعث شود انسان احساس کند:
«هوا عوض شده است.»
از سوی دیگر، تغییر الگوهای فشار هوا و گردشهای منطقهای جو میتواند موجب تغییر جهت و سرعت باد شود.
پژوهشهای مربوط به گردش تابستانی جو ایران نیز نشان میدهند که الگوهای بزرگمقیاس گردش جو در اواسط تابستان تغییراتی پیدا میکنند و سامانههای فشار و باد منطقهای نقش مهمی در شرایط جوی ایران دارند.
بنابراین «باد خنک نیمه مرداد» را میتوان یکی از نشانههای تجربی تغییر تدریجی شرایط جوی دانست؛ البته نه بهعنوان یک قانون ثابت که هر سال دقیقاً در یک روز اتفاق بیفتد.
۳. آیا از ۱۵ مرداد روزها کوتاهتر میشوند؟
بله؛ اما یک اصلاح علمی مهم لازم است.
کوتاه شدن روز از ۱۵ مرداد آغاز نمیشود.
کاهش طول روز از پس از انقلاب تابستانی، حدود ۳۱ خرداد آغاز میشود؛ یعنی زمانی که طول روز به بیشترین مقدار سالانه خود در نیمکره شمالی رسیده است.
اما در هفتههای ابتدایی پس از انقلاب تابستانی، کاهش طول روز بسیار تدریجی است و ممکن است انسان آن را بهسادگی احساس نکند.
در اواخر تیر و بهویژه مرداد، این کاهش بهتدریج محسوستر میشود.
برای عرض جغرافیایی تقریبی خمین، محاسبات نجومی نشان میدهد طول روز حدوداً:
حوالی ۳۱ خرداد: ۱۴ ساعت و ۲۳ دقیقه
حوالی ۲۴ تیر: ۱۴ ساعت و ۱۰ دقیقه
حوالی ۱۵ مرداد: ۱۳ ساعت و ۲۴ دقیقه
حوالی اول شهریور: ۱۲ ساعت و ۵۰ دقیقه
حوالی اول مهر: نزدیک به ۱۲ ساعت
است.
بنابراین مردم ریحان اگر از نیمه مرداد احساس میکردند که شبها زودتر فرا میرسد و صبحها و شبها هوا خنکتر میشود، این احساس با روند نجومی کوتاهتر شدن روزها کاملاً سازگار است.
البته باید تأکید کرد که کاهش طول روز بهتنهایی علت مستقیم خنک شدن هوا نیست؛ بلکه کاهش ارتفاع خورشید، کاهش تدریجی انرژی دریافتی و تغییرات فصلی در تراز انرژی زمین، در کنار شرایط جوی، در کاهش دما نقش دارند
🟥 کانال تاریخ ریحان
۱۴۰۵/۵/۱۶
Tarikhe_Reyhan@
صفحه ۱